در نشست تخصصی «هنر و جنگ؛ بررسی آثار موزه‌های جنگ در ایران و جهان» که روز سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ در پژوهشکده هنر برگزار شد، دکتر حجت امانی عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس با تمرکز بر آثار و روایت‌های هنری شکل‌گرفته در موزه‌های جنگ، زمینه‌ای برای بررسی رویکردهای موزه‌ای در مواجهه با آثار مرتبط با جنگ و نحوه بازنمایی آن فراهم کرد.

دکتر امانی با بیان اینکه در این نشست، تمرکز او بر آثار هنری و نحوه ارائه آنها در موزه‌های جنگ است، گفت: جنگ اگرچه پدیده‌ای ویرانگر و ناخوشایند است، اما در طول تاریخ با ارزش‌ها، باورها و اعتقاداتی پیوند داشته که انسان‌ها برای آنها حاضر به مقاومت بوده‌اند؛ از همین رو، هنرمندان در فرهنگ‌ها و دوره‌های مختلف به این پدیده واکنش نشان داده‌اند.

وی در اشاره به ساختار موزه‌ جنگ در لندن افزود: این موزه در پنج طبقه طراحی شده و هر بخش موضوعی متفاوت را دنبال می‌کند. یکی از بخش‌ها به رابطه جامعه و جنگ اختصاص دارد و در طراحی فضای آن از عناصری مانند تصاویر محیط‌های جنگی، صدا و حتی بو استفاده شده تا تجربه‌ای حسی از فضای جنگ برای مخاطب ایجاد شود. بخش دیگری به کودکان و جنگ اختصاص دارد و در آن تصاویری از کودکان و خانواده‌های نظامی، همچنین اسباب‌بازی‌ها و اشیایی مرتبط با تجربه کودکان در دوران جنگ به نمایش درآمده است. بخش دیگری نیز اسناد مرتبط با جنگ را دربرمی‌گیرد.

دکتر امانی در ادامه به تشریح بخش «جنگ و هنر» این موزه پرداخت و گفت: در این بخش آثار هنری متعددی از هنرمندان و دوره‌های مختلف ارائه شده است. نحوه چیدمان ادوات و تجهیزات نظامی، از جمله هواپیماهای مربوط به جنگ‌های جهانی اول و دوم، به‌گونه‌ای بود که احساس وحشت و ابعاد فیزیکی جنگ را به مخاطب منتقل می‌کرد.

وی به نمونه‌هایی از آثار هنری مرتبط با جنگ مانند آثار آلبرتو بورّی هنرمند ایتالیایی (تجربه و پیامدهای جنگ)، آثار آنزلم کیفر هنرمند آلمانی (فجایع و تراژدی‌های ناشی از جنگ) و آثار پابلو پیکاسو (درباره جنگ اسپانیا) اشاره کرد و سابقه نمایش اثری از پیکاسو در سازمان ملل و ارتباط آن با یادآوری پیامدهای جنگ را مورد توجه قرار داد.

به گفته دکتر امانی، بخشی از آثار ارائه‌شده در موزه نیز به عکاسی اختصاص داشت و رویکردهای متفاوت هنرمندان به جنگ را نشان می‌داد؛ رویکردهایی که در برخی موارد، به‌جای نمایش مستقیم خشونت، از نمادها و استعاره‌ها برای بیان تجربه جنگ بهره می‌گرفتند.

بخش دیگری از سخنان عضو هیأت علمی دانشگاه به هنرمندان خاورمیانه اختصاص داشت. او از عمران قریشی، هنرمند پاکستانی، نام برد که با پشتوانه نگارگری و مینیاتور وارد هنر معاصر شده و در بخشی از آثار خود عناصر مرتبط با جنگ را با زبان نگارگری تلفیق کرده است.

وی همچنین به سفارش موزه متروپولیتن به قریشی و اجرای اثری در فضای این موزه اشاره کرد که در آن رنگ قرمز و عناصر گیاهی و برگ‌های برگرفته از نگارگری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ ترکیبی که به گفته او، یادآور جنگ و خونریزی است.

دکتر امانی در ادامه نمونه‌هایی از آثار هنرمندان خاورمیانه با موضوعاتی همچون جنگ سرد، پیامدهای جنگ، انفجار هسته‌ای، آوارگی و ویرانی را معرفی کرد و از هنرمندانی همچون شاکر حسن آل‌سعید، هنرمند عراقی، و ایمن بعلبکی، هنرمند لبنانی، نام برد و در توضیح این آثار گفت: برخی از هنرمندان، به‌جای نمایش مستقیم صحنه‌های جنگ، بر پیامدهای آن، از جمله ویرانی ساختمان‌ها، آوارگی و آثار برجای‌مانده از جنگ تمرکز کرده‌اند.

در ادامه نشست، وی نمونه‌هایی از آثار هنرمندان ایرانی را بررسی کرد و بر تفاوت برخی رویکردهای هنری در ایران با نمونه‌های غربی تأکید داشت. دکتر امانی با اشاره به آثار عکاسی مرتبط با جنگ در ایران خاطر نشان کرد: در برخی از این آثار، برخلاف تصاویر مبتنی بر ویرانی و خشونت، عناصری همچون امید، لبخند و نگاه انسانی حضور پررنگ‌تری دارند. وی همچنین به نمونه‌هایی از چیدمان‌های هنری با استفاده از لباس‌های باقی‌مانده از اسرا و آثاری از هنرمندانی اشاره کرد که به دیوارها و ویرانه‌های پس از جنگ پرداخته‌اند.

دکترامانی سپس نمونه‌هایی از آثار دیجیتال خود را معرفی کرد که در آنها تصاویر و عناصر برگرفته از موزه‌های جنگ با مضامین موجود در فرهنگ ایرانی و اسلامی ترکیب شده‌اند. به گفته او، در بخشی از این آثار، جنگ‌های موجود در فرهنگ و تاریخ ایران و اسلام با تصاویر جنگ‌های مدرن و ادوات نظامی تلفیق شده است.

در ادامه نشست، این پژوهشگر به تفاوت نگاه فرهنگ‌های مختلف به جنگ اشاره کرد و افزود: نحوه بازنمایی این پدیده در آثار هنری به عوامل متعددی از جمله زمینه فرهنگی، باورها، ارزش‌ها، سیاست‌ها و گفتمان‌های مسلط بر زندگی هنرمند وابسته است. نمی‌توان آثار هنرمندان را صرفاً واکنش یا بازتاب مستقیم جنگ دانست. زیرا برخی هنرمندان افزون بر تجربه شخصی یا تاریخی، به مجموعه‌ای از باورها و ارزش‌های زیبایی‌شناختی و فرهنگی رجوع می‌کنند.

وی همچنین با اشاره به تفاوت میان آثار هنرمندان غربی و برخی هنرمندان خاورمیانه گفت: در برخی آثار هنرمندان غربی، جنبه جسمانی، خشونت و فاجعه جنگ برجسته‌تر است، در حالی که برخی هنرمندان خاورمیانه‌ از عناصر فرهنگی، تاریخی و زیبایی‌شناختی خود برای بیان تجربه جنگ بهره گرفته‌اند.