به مناسبت اختتامیه هفته فرهنگی دانشکده کشاورزی، سخنرانی با عنوان «سه مانع فرهنگی پیش‌روی توسعه ایران» توسط دکتر محمود سریع‌القلم عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی، روز دوشنبه 15دی ماه 1404 در دانشکده کشاورزی برگزار شد.

دکتر سریع القلم در این سخنرانی ضمن تبیین مبانی توسعه‌یافتگی، به ارائه پیش‌نیازهای فرهنگی توسعه پرداختند و با بیان مثال‌هایی از کشورهای توسعه‌یافته یا درحال توسعه از جمله ویتنام، سنگاپور، چین و مکزیک، عنوان کرد که توسعه‌یافتگی علاوه بر صنعت، فناوری و تولید محصول، شامل مدرنیته و سرمایه‌داری نیز می‌شود.

وی با اشاره به اینکه جامعه ایران به‌شدت مصرف‌کننده محصولات مدرن و غربی است، اما در پذیرش قواعد و الزامات مدرنیته با چالش جدی مواجه است، گفت: توسعه‌یافتگی ظاهری به کشور آمده، اما فرهنگ آن نهادینه نشده است. وی افزود: ما زیرساخت داریم؛ جاده، بندر، فرودگاه، دانشگاه و برج داریم، اما در همان جاده‌ها افرادی با سرعت‌های بسیار بالا رانندگی می‌کنند، بدون اینکه بدانند چه پیامدهایی ممکن است داشته باشد.

این استاد اقتصاد سیاسی بین‌الملل در ادامه با بیان اینکه برخی گمان می‌کنند دموکراسی با میزگرد، ترجمه کتاب و صدور بیانیه سیاسی به‌دست می‌آید، تأکید کرد: تا زمانی که یک کشور از نظر اقتصادی و سیاسی مسیر تکامل طبیعی خود را طی نکند، دموکراسی معنایی نخواهد داشت و جدایی این دو حوزه عملاً امکان‌پذیر نیست.

دکترسریع‌القلم با اشاره به اینکه نخستین گام توسعه، سالم‌سازی اقتصاد است، ادامه داد: اقتصاد باید به‌گونه‌ای سامان یابد که طبقه متوسط شکل بگیرد. پس از آن، این طبقه به دلیل نیاز به ثبات، کشور را به سمت نهادسازی، قانون‌گرایی و در نهایت دموکراسی سوق می‌دهد.

وی با بیان اینکه ما عملاً در دل جهان مدرن زندگی می‌کنیم افزود: اگر اینترنت، برق یا فناوری‌های مدرن نباشد، زندگی روزمره ما مختل می‌شود. نمی‌توان گفت توسعه و شناخت جهان را نمی‌خواهیم، اما هم‌زمان از تمام فرآورده‌های آن استفاده کنیم. امکان بومی‌سازی وجود دارد، اما نه انکار جهان.

این استاد دانشگاه با اشاره به تجربه کشورهای مختلف گفت: کشورها می‌توانند نسخه‌های بومی خود را طراحی کنند. سریع‌القلم افزود: آشفتگی فکری و تئوریک باعث شده که ایرانیان نتوانند یک سیستم منسجم و پایدار طراحی کنند. نظام ما ترکیبی از سنت، تاریخ ایران پیش و پس از اسلام، شرق و غرب است، بدون آنکه به یک چارچوب روشن و یکپارچه برسد. در مقابل، کشورهایی مانند چین توانسته‌اند با تفکیک حوزه‌ها، سیستم‌های کارآمد و منسجمی برای اقتصاد، تجارت، روابط خارجی و صنعت خود ایجاد کنند.

وی تأکید کرد: اگر منصفانه قضاوت کنیم، مشکل ایران کمبود استعداد انسانی نیست؛ مسئله در شیوه اداره کشور و ناتوانی در طراحی یک نظام حکمرانی کارآمد است.

دکتر سریع‌القلم با بیان اینکه تا زمانی که عادت‌های فکری و رفتاری ما تغییر نکند، توسعه اتفاق نخواهد افتاد، به دیدگاه توین‌بی اشاره کرد و گفت: بزرگ‌ترین وظیفه یک حکومت این است که عادت‌های عقلانی را به شهروندان خود منتقل کند؛ اگر این کار انجام شود، آن حکومت وظیفه اصلی خود را انجام داده است.

وی بر اهمیت مشاهده مستقیم جهان تأکید کرد و افزود: سفر کردن و دیدن تجربه کشورهای دیگر بسیار تعیین‌کننده است. یکی از مشکلات ما این است که بسیاری از تصمیم‌گیران کشور جهان را ندیده‌اند و متأسفانه اساتید دانشگاهی نیز به‌دلیل محدودیت‌ها، کمتر فرصت سفر دارند.

دکتر سریع القلم با بیان اینکه یکی از مشکلات جدی ما این است که خودمان را بیش از حد خاص می‌دانیم، گفت: مدام به دنبال علت‌های بیرونی برای عقب‌ماندگی می‌گردیم؛ از حمله اعراب و استعمار انگلیس گرفته تا شیعه بودن و نفت‌خیز بودن. همه این عوامل را کنار هم می‌چینیم تا بهانه‌ای برای پیشرفت نکردن پیدا کنیم.

وی تصریح کرد: موفقیت کشورها حاصل ثبات، تصمیم‌سازی عقلانی و اجماع ملی است، افزود: مسئله اصلی این است که تصمیم‌ها چگونه گرفته می‌شوند، چه کسانی در آن دخیل‌اند، با چه میزان مشورت و بر چه مبنای کارشناسی.

عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی با تأکید بر اینکه بدون تشخیص ریشه‌ای، هیچ اصلاحی ممکن نیست، گفت: اساس و ریشه بخش بزرگی از مشکلات ما در فرهنگ است؛ فرهنگ تصمیم‌گیری، فرهنگ مسئولیت‌پذیری و فرهنگ عقلانیت. تا زمانی که این لایه اصلاح نشود، پرداختن به فهرست بلند مشکلات ما را به توسعه نخواهد رساند.

وی با اشاره به نقش آموزش مهارت‌های زندگی گفت: اینکه چگونه با هم همکاری کنیم، چگونه به انسجام فکری برسیم و چگونه کارها را هماهنگ پیش ببریم، آموزش ندیده‌ایم و این‌ها از علل کانونی توسعه‌نیافتگی ماست.

دکتر سریع القلم در ادامه با تشریح ریشه‌های رفتاری توسعه‌نیافتگی در ایران افزود: یکی از محورهای اصلی آموزش مهارت‌های زندگی، موضوع دروغ و راستگویی است؛ در کنار آن وفاداری، اهمیت دادن به زمان و حتی آداب غذا خوردن قرار دارد.

وی خاطرنشان کرد: هیچ‌کس نمی‌گوید آنجا همه‌چیز کامل است، اما رعایت قاعده و اجرای قانون جدی گرفته می‌شود. تا زمانی که قاعده‌مندی را در رفتار فردی و اجتماعی نپذیریم، نمی‌توان انتظار نظم، توسعه و پیشرفت پایدار داشت.

این استاد دانشگاه با اشاره به مشکلات قاعده‌مندی در ایران گفت: در حوزه‌هایی مانند مالیات، رانندگی، حکمرانی و مدیریت، بسیاری از افراد نمی‌توانند قوانین را رعایت کنند و همه امور باید بر اساس سیستم و حساب‌وکتاب پیش برود.  همان‌طور که اگر یک نهال به‌صورت سیستماتیک مراقبت شود رشد می‌کند، انسان‌ها و سازمان‌ها نیز باید بر اساس قواعد و برنامه منظم عمل کنند؛ در غیر این صورت، بی‌نظمی، هدررفت منابع و پیامدهای منفی اجتماعی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

سریع‌القلم در ادامه بر اهمیت تخصص‌گرایی تأکید کرد و گفت: توسعه واقعی نیازمند هماهنگی میان تخصص، سیستم و قاعده‌مندی است و تنها با رعایت این سه مؤلفه می‌توان انتظار پیشرفت پایدار داشت. تخصص‌گرایی در حوزه اندیشه و تصمیم‌سازی ضروری است. بدون هیچ نیت سیاسی و صرفاً از منظر علمی عرض می‌کنم که یکی از مشکلات جدی ما این است که هر فردی، فارغ از رشته و تخصصش، درباره همه موضوعات اظهار نظر می‌کند.

وی در پایان با اشاره به اهمیت توانمندی‌های تحلیلی (Analytical Thinking) گفت: توانایی دسترسی به دقیق‌ترین داده‌ها و استفاده از آن‌ها در تصمیم‌گیری‌های راهبردی ضروری است و فعالیت‌های دانشگاهی باید با تعامل مستقیم با دنیای واقعی و افراد با تجربه تکمیل شود تا تحلیل‌ها دقیق و کاربردی باشند.