ارائه کننده: سعید طهماسبیان

استاد راهنما: دکتر قاسمعلی دیانتی

استاد مشاور: دکتر یحیی کوچ

استاد مشاور دوم: دکترایوان وسنیف

استاد ناظر داخلی: دکتر عبدالواحد خالدی درویشان، دکتر مهدی عابدی

استاد ناظر خارجی: دکتر محمدرضا طاطیان، دکتر زینب جعفریان جلودار

نماینده تحصیلات تکمیلی: دکتر ایمان اسلامی

تاریخ: ۱۴۰۵/۰۷/۳۰

ساعت: ۱۳:۳۰

مکان: ساختمان علوم دریایی

چکیده:

 خاک و پوشش گیاهی، به عنوان دو رکن اصلی و جدایی‌ناپذیر اکوسیستم‌های مرتعی، زیربنای حیاتی بهره‌وری بیولوژیکی و پایداری اکولوژیک را فراهم می‌کنند. تعامل مستمر میان ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی خاک و ساختار بیولوژیکی پوشش گیاهی، پویایی اکوسیستم را تعیین می‌کند؛ با این حال، تعامل پیچیده میان رژیم‌های مدیریتی ناهمگون و شدت‌های متفاوت بهره‌برداری، این تعادل ظریف را مختل می‌سازد. نوسانات در پوشش گیاهی مستقیماً بر فرآیندهای بیوژئوشیمیایی و پایداری خاک اثر گذاشته و متقابلاً، تغییرات خاک پتانسیل بازسازی پوشش را محدود می‌کند. از این رو، درک دقیق پیامدهای شیوه‌های مدیریتی در مراتع نیمه‌خشک سرد با لحاظ نمودن پویایی‌های فصلی، برای حفاظت مؤثر و مدیریت پایدار منابع امری بنیادین است. این مطالعه با هدف ارزیابی اثر شش رژیم مدیریتی کپه کاری، قرق، چرای سنگین، چرای متوسط، چرای سبک و نهال کاری  بر ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی و زیستی خاک، پویایی کربن و نیتروژن، و تنوع پوشش گیاهی انجام شد. منطقه مورد مطالعه دارای اقلیم نیمه‌خشک سرد در محدوده ارتفاعی ۱۴۸۰ تا ۱۵۵۰ متر و شیب کمتر از ۱۰ درصد است. نمونه‌برداری در سه فصل بهار (اواخر خرداد)، تابستان (اواخر شهریور) و پاییز (اواخر آذر) انجام گرفت. در هر رژیم مدیریتی، سه ترانسکت ۱۰۰ متری  به فواصل کافی و در هر ترانسکت، ۵ پلات ۱.۵ متر مربعی به‌صورت تصادفی مستقر شد. در مجموع، 270 نمونه خاک از عمق ۰ تا ۲۰ سانتی‌متر جمع آوری و  در آزمایشگاه خاک به دو قسمت تقسیم شدند. قسمتی برای تعیین خصوصیات بیولوژیکی به سردخانه با دمای 4 درجه سانتیگراد منتقل و قسمت دیگر برای تعیین خصوصیات فیزیکی و شیمیایی در نظر گرفته شدمشخصه‌های پوشش گیاهی شامل نام گونه‌ها، کلاس خوش‌خوراکی و درصد پوشش تاجی ثبت و شاخص‌های تنوع، غنا و یکنواختی محاسبه گردید. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS 26 و آزمون واریانس دوطرفه (Two-way ANOVA) در قالب مدل خطی عمومی (GLM) تحلیل و مقایسه میانگین‌ها با آزمون دانکن صورت گرفت. روابط متقابل میان متغیرهای خاک نیز با استفاده از تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) بررسی شد.  یافته‌ها نشان داد که رژیم‌های مدیریتی تأثیر معنی‌داری بر بافت خاک، EC، pH، فسفر، کلسیم و نیتروژن کل دارند. پارامترهای کربن آلی خاک (SOC)، نیتروژن کل و نسبت C/N تحت تأثیر متقابل «رژیم مدیریتی × فصل» قرار گرفتند؛ به‌طوری که در رژیم‌های حفاظتی (قرق و نهال‌کاری)، ذخیره کربن و زیست‌توده میکروبی به‌طور معنی‌داری افزایش یافت، در حالی که چرای سنگین منجر به کاهش شدید این پارامترها و تنوع آلفا شد. تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) نیز همبستگی مثبت و مؤثری میان بافت خاک و شاخص‌های شیمیایی (کربن و نیتروژن) با رژیم‌های مدیریتی احیایی را تأیید کرد. در نهایت، نتایج حاکی از آن است که رژیم‌های حفاظتی و چرای سبک، اکوسیستم را در وضعیت احیا، کپه‌کاری و چرای متوسط در وضعیت گذار، و چرای سنگین را در وضعیت پس‌رونده قرار می‌دهند. این تغییرات ساختاری نشان‌دهنده اثر مستقیم مدیریت بر بازسازی ظرفیت‌های اکولوژیک مرتع است؛ بدین معنا که مدیریت هوشمندانه با بازآرایی متغیرهای خاک، تعادل اکوسیستم را به سمت افزایش ذخیره کربن و ارتقای کیفیت خاک سوق می‌دهد.