ارائه کننده:رضا یاقوتی

استاد راهنما: دکترسیدحمیدرضا صادقی

استاد مشاور: دکتر رضا چمنی

استاد ناظر داخلی: دکتر وحید موسوی

استاد ناظر خارجی: دکتر محمود جمعه پور

نماینده تحصیلات تکمیلی: دکتر مهدی وفاخواه

تاریخ: ۱۴۰۵/۰۴/۳۰ 

ساعت: 8 

مکان: سالن اصلی کاخ

چکیده:

ارزیابی نقش اقدامات آبخیزداری در تحقق اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد، یکی از چالش‌های اصلی مدیریت یکپارچه حوزه‌های آبخیز است. زیرا تاکنون اغلب ارزیابی‌های انجام‌شده بر پیامدهای هیدرولوژیکی و بوم‌شناختی متمرکز بوده و سهم این اقدامات در دستیابی به اهداف توسعه پایدار را بررسی نکرده‌اند. حال‌آن‌که ارزیابی تأثیر اقدامات آبخیزداری بر دستیابی به اهداف توسعه پایدار برای تبیین نقش راه سیاست‌های اجرایی مدیریت منابع طبیعی و ارائه گزارش‌های تعهدهای بین‌المللی ضروری است. از این‌رو، پژوهش حاضر ابتدا با هدف توسعه یک چارچوب مفهومی برای سنجش اثر اقدامات آبخیزداری بر شاخص‌های اهداف توسعه پایدار و سپس کاربرد آن در حوزه آبخیز خانقاه واقع‌ در شهرستان ارومیه در استان آذربایجان‌غربی انجام شد. بدین‌منظور، پس از شناسایی اقدامات آبخیزداری اجراشده، شاخص‌های متناظر با اهداف هفده‌گانه توسعه پایدار متناسب با شرایط منطقه انتخاب و بومی‌سازی شدند. سپس داده‌های موردنیاز از منابع آماری، اسناد رسمی و پرسش‌نامه‌های میدانی گردآوری و با بهره‌گیری از رویکردی تلفیقی شامل تحلیل‌های کمی و کیفی، میزان اثر اقدامات آبخیزداری بر هر شاخص و میزان دستیابی به اهداف توسعه پایدار با استفاده از رویکرد تحلیل خلاف‌واقع برآورد شد. نتایج نشان داد که اگرچه میزان دستیابی به اهداف توسعه پایدار از 05/46 درصد مربوط به هدف پانزدهم (حفاظت از بوم‌سازگان‌های خشکی) تا 33/83 درصد مربوط به هدف چهاردهم (زندگی زیر آب) متغیر بوده است، اقدامات آبخیزداری موجب بهبود عملکرد اهداف توسعه پایدار تنها در دامنه صفر تا حدود 21 درصد شده است. به‌نحوی‌که بیش‌ترین تأثیر اقدامات آبخیزداری مربوط به هدف دوم (پایان گرسنگی) با افزایش 86/20 درصد و هدف ششم (آب پاک و بهداشت) با 09/19 درصد بود. در مقابل، اهداف چهاردهم (زندگی زیر آب) با صفر درصد، هفدهم (مشارکت برای تحقق اهداف) با 06/0 درصد و دوازدهم (الگوهای تولید و مصرف پایدار) با 02/0 درصد کم‌ترین تأثیرپذیری از اقدامات آبخیزداری را نشان دادند. محدوده‌های بالای عملکرد اقدامات آبخیزداری بر ارتباط قابل‌قبول کاهش خطر بلایا ازجمله سیل و فرسایش خاک و افزایش امنیت بوم‌شناختی، تولید و درنهایت بهبود معیشت دلالت داشته است. حال آن‌که مقدارهای پایین اثر اقدامات بیان‌گر محدودیت اثرگذاری مستقیم این اقدامات بر برخی ابعاد نهادی و حکمرانی در آبخیز مطالعاتی بوده است. در مجموع، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که آبخیزداری فراتر از یک مداخله فنی برای حفاظت آب و خاک، می‌تواند به‌عنوان ابزاری مؤثر در تحقق اهداف توسعه پایدار، به‌ویژه در ابعاد امنیت غذایی، مدیریت منابع آب، کاهش فقر و حفاظت از بوم‌سازگان‌های خشکی ایفای نقش کند. چارچوب پیشنهادی این پژوهش امکان ارزیابی کمّی سهم اقدامات آبخیزداری در دستیابی به اهداف توسعه پایدار را فراهم می‌کند و می‌تواند مبنایی برای پایش عملکرد، اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد در برنامه‌ریزی حوزه‌های آبخیز باشد.