جلسه دفاع رساله: مرجان بهلکه، گروه آبخیزداری
عنوان رساله: مدل سازی مفهومی زیستایی آبخیز
ارائه کننده: مرجان بهلکه
استاد راهنما: دکتر سیدحمیدرضا صادقی
استاد ناظر داخلی: دکتر حمیدرضا مرادی رکابدارکلائی، دکتر ایمان اسلامی
استاد ناظر خارجی: دکتر محمود جمعه پور، دکتر مجید اونق
نماینده تحصیلات تکمیلی: دکتر وحید موسوی
تاریخ: ۱۴۰۴/۰۹/۲۵
ساعت: ۱۰:۰۰
مکان: سالن اصلی کاخ
چکیده
افزایش جمعیت، رشد فعالیتهای صنعتی، تغییرات اقلیمی بیش از گذشته، سلامت و پایداری حوزههای آبخیز را متأثر ساخته و سبب بروز اختلالات چشمگیر در ارائه خدمات آبخیز شده است. بر همین اساس در چند دهه اخیر بهمنظور حفظ و افزایش پایداری بومسازگانهای تأمینکننده نیازهای حیاتی انسان، ارزیابی وضعیت سلامت و پایداری آبخیز انجام شده است. با وجود این، مفهوم زیستایی با هدف ارزیابی قابلیت یک سامانه در قرارگیری در محدوده تابآوری و گسست و در مقیاس حوزه آبخیز با لحاظ ابعاد و معیارهای جامع موردتوجه قرار نگرفته است. حال آنکه اطلاع از وضعیت زیستایی آبخیز امکان تبیین صحیح سیاستهای مدیریتی و برنامهریزیهای اجرایی را فراهم میکند. بنابراین پژوهش حاضر با هدف مفهومسازی و کاربست رویکرد زیستایی در مقیاس حوزه آبخیز و در10 طبقه از نازیستا تا زیستا برنامهریزی شد. ازاینرو در ابتدا مفهومسازی زیستایی با لحاظ ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، زیرساختی و محیطزیستی با لحاظ شاخصهای اهداف جهانی توسعه پایدار و در ارتباط با مدیریت حوزه آبخیز صورت گرفت. در همینراستا، ارتباط متقابل معیارهای مختلف بر وضعیت زیستایی با استفاده از مدل ساختاری-تفسیری ISM و روش MICMAC مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. همچنین زیستایی آبخیز با استفاده از مدل مفهومی فشار، حالت و پاسخ (PSR) ارزیابی شد. رویکرد تلفیقی مفهومسازیشده سپس در حوزه آبخیز شازند بهکار بسته شد. نتایج ارزیابی عملکرد حوزه آبخیز شازند با استفاده از اهداف جهانی توسعه پایدار نشان داد که اهداف 13 (اقدام برای سازگاری با تغییرات آبوهوا) و 3 (سلامت کامل و رفاه) بهترتیب با 63/80 و 59/62 درصد بالاترین عملکرد و اهداف 17 (تقویت مشارکت جهانی) و 15 (حفاظت پایدار از بومسازگان) بهترتیب با 71/30 و 40/33 درصد کمترین عملکرد در ارزیابی زیستایی را داشتهاند. نتایج پهنهبندی حاکی از آن بود که حوزه آبخیز شازند با مقدار متوسط وزنی شاخص زیستایی 74/5±46/41 درصد دارای شرایط متوسط رو به افول است. حال آنکه ارزیابی زیستایی با استفاده از مدل مفهومی بومیشده PSR و مقدار متوسط وزنی 58/6±46/43 درصد، علیرغم پراکنش طبقات بیشتر، وضعیت زیستاتر منطقه و اختلاف غیرمعنیداری (22/0=p) با نتایج حاصل از مدل مبتنی بر اهداف جهانی توسعه پایدار را گزارش کرده است. بررسیهای صورت گرفته نشان داد که حوزه آبخیز شازند با برخورداری از شرایط نامطلوب در زیرآبخیزهای مرکزی در مجموع در شرایط متوسط زیستا با گرایش منفی و نسبتاً نازیستا با گرایش مثبت قرار گرفته و بر اساس هر دو مبنای جهانی و محلی در شرایط مناسبی از حیث زیستایی واقع نشده است. بهطورکلی مدل مفهومی تهیهشده و نمونه الگویی اجراشده در خصوص اولویتبندی زیستایی آبخیز میتواند بهعنوان رویکردی نوین و ضروری برای تصمیمگیری مدیران و مسئولین توسعهای در برنامهریزیهای مدیریت جامع آبخیز قرار بگیرد.
