چهارمین دوره جایزه دوسالانه «نقد زرین» اسفندماه ۱۴۰۵ با هدف حمایت از پژوهش‌های اصیل و جریان‌ساز در حوزه نقد ادبی برگزار خواهد شد. این جایزه که به نام زنده‌یاد استاد عبدالحسین زرین‌کوب، از چهره‌های برجسته نقد ادبی ایران، نام‌گذاری شده است، در دوره جدید خود علاوه بر بخش اصلی، دو بخش ویژه را نیز به برنامه خود افزوده است. دکتر ابراهیم خدایار، دبیر علمی این دوره از جایزه و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس، اهداف، بخش‌های تازه و چشم‌انداز «نقد زرین» را در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگی ایرنا تشریح کرد.

دبیر علمی چهارمین دوره جایزه دوسالانه «نقد زرین» با اشاره به بازه‌های زمانی این جایزه گفت: جایزه دوسالانه «نقد زرین» هر دو سال یک‌بار و هم‌زمان با زادروز زنده‌یاد استاد عبدالحسین زرین‌کوب در اسفندماه برگزار می‌شود. از آنجا که زمان برگزاری جایزه به اسفندماه موکول شده است، لازم بود فرصت کافی برای دریافت و بررسی آثار در نظر گرفته شود. از سوی دیگر، برخی نشریات علمی و مجلات معتبر مقالات را با فاصله زمانی منتشر یا در پایگاه‌های اطلاعاتی بارگذاری می‌کنند؛ بنابراین تعیین مهلت ارسال آثار تا نیمه دی‌ماه، امکان دسترسی بهتر پژوهشگران و دبیرخانه به مقالات منتشرشده را فراهم می‌کند.

این استاد زبان و ادبیات فارسی درباره محور ویژه‌ این دوره از جایزه، توضیح داد: در بخش اصلی جایزه، همان بازه زمانی انتشار مقالات ملاک است و موضوع ویژه‌ای تعریف نشده است اما امسال برای نخستین بار دو بخش ویژه به جایزه اضافه شده است.نخستین بخش به مقالات منتشرشده درباره زبان فارسی اختصاص دارد. در این بخش، موضوعاتی مانند «چالش‌های زبان فارسی در عصر هوش مصنوعی» و نیز «آموزش و گسترش زبان فارسی در جهان»، به‌ویژه در حوزه ایران فرهنگی و جهان فارسی‌زبان، مورد توجه قرار گرفته‌اند. بازه زمانی این بخش نیز گسترده‌تر در نظر گرفته شده و مقالات منتشرشده از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۵ را شامل می‌شود.

او افزود: این بخش به پیشنهاد معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و با همکاری دفتر زبان و ادبیات فارسی این معاونت به جایزه اضافه شده است. در آن، یک مقاله برگزیده موفق به دریافت جایزه اصلی و نشان «نقد زرین» خواهد شد و ۹ مقاله دیگر نیز براساس امتیازات کسب‌شده از کمیته داوران انتخاب و همراه با مقاله برگزیده در قالب کتابی مستقل به شکل «ده گفتار» منتشر می‌شوند.

خدایار در توضیح بخش دوم اضافه کرد: بخش دوم نیز به بزرگداشت یکی از پیشکسوتان نقد ادبی ایران اختصاص یافته است. از آنجا که جایزه «نقد زرین» به نام استاد عبدالحسین زرین‌کوب که به‌نوعی پدر نقد ادبی نوین ایران به شمار می‌رود، برگزار می‌شود، تصمیم گرفتیم از دوره چهارم به بعد، در هر دوره از یکی از چهره‌های پیشکسوت و اثرگذار حوزه نقد ادبی تجلیل کنیم.

دبیر علمی چهارمین دوره جایزه دوسالانه «نقد زرین»، در پاسخ به این سوال که پیشکسوت نقد ادبی بر چه اساسی انتخاب خواهد شد؟ و چه معیارهایی وجود دارد؟، گفت: حدود یک ماه پیش از برگزاری مراسم، هیئت‌مدیره انجمن علمی نقد ادبی ایران و اعضای کمیته برگزاری جایزه، پیشنهادهای خود را مطرح و جمع‌بندی می‌کنند. این پیشنهادها از سوی اعضای هیات‌مدیره و مسئولان علمی جایزه ارائه می‌شود. با توجه به حضور مستمر این مجموعه در فضای نقد ادبی کشور، شناسایی و معرفی چهره‌های شاخص این حوزه کار چندان دشواری نخواهد بود. از آنجا که این جایزه به نام استاد عبدالحسین زرین‌کوب برگزار می‌شود، طبیعی است که منتقدانی که در امتداد میراث علمی و فکری ایشان حرکت کرده‌اند، در اولویت قرار داشته باشند.

خدایار ادامه داد: استاد زرین‌کوب چند ویژگی برجسته داشتند. نخست، توجه عمیق به میراث ادبی ایران؛ ایشان دانش گسترده خود در حوزه نقد ادبی جهان را در خدمت کشف و تحلیل ظرفیت‌های نهفته در متون ارزشمند ادبیات فارسی قرار دادند. از این‌رو پیشکسوتانی که در این مسیر گام برداشته و در معرفی و تبیین میراث ادبی و انتقادی ایران نقش موثری داشته‌اند، مورد توجه قرار خواهند گرفت.

وی افزود: ویژگی مهم دیگر استاد زرین‌کوب، تسلط بر زبان‌های مهم علمی و آشنایی عمیق با زبان روز و سنت‌های جهانی نقد ادبی بود. ایشان به زبان‌های انگلیسی، فرانسه و عربی تسلط داشتند و با نظریه‌ها و جریان‌های نقد ادبی جهان به‌خوبی آشنا بودند. نقد ادبی میراثی جهانی است و به یک حوزه جغرافیایی یا فرهنگی خاص محدود نمی‌شود، هرچند هر فرهنگ ویژگی‌های بومی خود را دارد. استاد زرین‌کوب با اتکا به این دانش جهانی توانست بنیان‌های نقد ادبی نوین را در ایران استوار کند. ما نیز در انتخاب پیشکسوتان، به همین دو ویژگی یعنی توجه به میراث ادبی ایران و آشنایی با دستاوردهای جهانی نقد ادبی، اهمیت ویژه‌ای می‌دهیم.

این استاد دانشگاه تربیت مدرس در پایان گفت: امیدوارم برگزاری این جایزه بتواند جریان نقد ادبی در ایران را بیش از پیش به سمت توجه به ویژگی‌های بومی ادبیات ملی ما سوق دهد و زمینه استخراج و صورت‌بندی دیدگاه‌های نظری مبتنی بر متون ادبی فارسی را فراهم کند. هدف ما این است که با حمایت از پژوهش‌های اصیل و جریان‌ساز، به شکل‌گیری یک جریان علمی موثر در حوزه نقد ادبی کمک کنیم؛ جریانی که محصول آن، توجه عمیق‌تر به میراث ادبی و ظرفیت‌های نظری نهفته در متون ادبی ایران باشد.